Piše: Miroslav A. Mušić, art direktor, istoričar i teoretičar umetnosti
U savremenim društvima masovne proizvodnje i potrošnje, globalne razmene rada i kapitala, vizuelne komunikacije se definišu kao društvena, kulturna i umetnička interdisciplinarna delatnost komuniciranja vizuelnim medijima (štampani mediji, elektronski mediji, digitalni mediji, novi mediji i dr). Područje mog istraživanja je vizuelna komunikacija posredstvom grafičkog dizajna, odnosno teorija i praksa savremenog dizajna vizuelnih komunikacija. Grafičkim dizajnom određujem prakse koje funkcionišu unutar društva koje ima potrebu da „materijalizuje mitove“ kako bi „u sklopu kulturnog sistema podsticali posredovanje identiteta u zajednici, kao i identifikaciju pojedinca sa zajednicom“. Ovoga puta u fokusu istraživanja se našao plakat koji zajedno sa znakom predstavlja centralnu temu grafičkog dizajna tokom druge polovine minulog veka na tlu Vojvodine. Izrastao u neizostavno sredstvo vizuelne komunikacije svoje pribežište je pronašao u ustanovama kulture i umetnosti gde se odvijala njegova produkcija i valorizacija. U pitanju je kulturni plakat, žanr koji šezdesetih godina dobija specifično obeležje. Nastajao je u malim tiražima, izlagan u galerijama i muzejima, retko se nalazio u urbanim prostorima, pa je zadobio dodatnu vrednost. Vrednost koja mu je omogućila da bude grafički list, deo kolekcija, zbirki ili deo životnih prostora. Najčešće „tržišno“ mrtav jer od njegove komunikativnosti nije zavisila posećenost pozorišnoj predstavi, koncertu, izložbi ili bilo kom drugom događaju. Time je plakat obezbedio sebi prostor za interpretaciju izvan okvira oglasnog diskursa. On je, pre svega, autorski utemeljeni vizuelni dijalog nove znakovnosti sa javnošću, a manje rezultat promišljenog reklamnog diskursa. Mada „plakat mami, upozorava, uverava, katkad humorom i zavodeći, katkad tvrdo i samo jednom rečju“, omogućio je mnogim autorima da uspostave celovit stvaralački opus, zapaženu reputaciju i dosegnu međunarodni ugled. Kako se devedesetih godina kontekst menja, sve je manje prostora autorskim iskazima. Komercijalni interesi i sadržajna prevlast reprezentacije, formalno izražena dominacijom fotografije, preovladavaju nad kritičkim duhom i individualnim kreativnim izrazom.
Proces digitalizacije doneo je promene u dizajnu, ali i u proizvodnji sredstava kojima se obavlja komunikacija korisnika određene zajednice slika u vremenu. Manipulisanja digitalnom slikom, pre svega njena prerada i montaža, u različit, ali i nov vizuelni kontekst, omogućava vizuelnu komunikaciju, zasnovanu na slici koja se može menjati. I tada ima reprezentativnu moć prikazivanja realnosti kao rezultat čiste imaginacije. Njen život se ne može svesti samo na tehničku sliku. Tim pre što označava i ukazuje na nešto drugo izvan sebe u materijalnom i formalnom pogledu. Odnosi se najčešće na neku unapred određenu realnost i funkcioniše gotovo kao i pismo/tekst. Na tragu Bartovih razmatranja odnosa slike i teksta (Retorika teksta, 1977) „slika ne pojašnjava, niti realizuje tekst već tekst čini sliku sublimnom, patetičnom ili racionalnom. Ranije je tekst bio sveden na sliku, danas se slika proširuje na tekst“. Kultura kao slika zamenila je paradigmu kulture kao teksta. Uostalom, slika se smatra osnovom naše vizuelne komunikacije.
U tehničkoj reprodukciji promene su još očiglednije. Iako su proizvedeno sredstvo, u ovom slučaju, plakat i digitalni zapis istog plakata, formalno istog značenja, pitamo se, da li je razlika samo u medijskom posredovanju iste poruke ili se time bitno menja odnos između pošiljaoca i primaoca same poruke? U najkraćem, različitim medijskim posredovanjem menja se i odnos u komunikaciji.
Istorijski posmatrano, pojam plakata, tokom svog razvoja, tumačio se na različite načine, u zavisnosti od namene, uslova nastajanja i reprodukovanja, potom i uloge koju je imao u procesima delovanja. U pojedinim sredinama zadobio je status kulta, bio instrument javnog kontakta i sredstvo delovanja na javnoj sceni, zatim deo kolekcionarskih zbirki. Postao je „moderan koncept javnosti u kome su članovi društva definisani kao posmatrači i potrošači (S. Zontag)“. Iako nastao kao oblik oglašavanja, plakat je zadržao slobodu da bude autorski utemeljeni vizuelni dijalog nove znakovnosti sa javnošću, umnoženi umetnički original. Uz pomoć tehnike sito štampe, u drugoj polovini 20. veka, širom Evrope, posebno u domenu kulture, doživeo je novo „zlatno doba“. Kao umetnički artefakt slobodu i kreativnost autorskog pristupa suprotstavljao je banalnoj predvidljivosti i komercijalnoj estetizaciji. Omogućio je razvoj ideja, kritičkog mišljenja i društvene svesti. Ne samo, „estetizacija u kojoj se sadržaj – slike i reči – odvajaju od društvene uloge i smisla“. Digitalna tehnologija štampe omogućila je plakatu život i izvan gigantiranih i prosvetljenih formi, smeštenih u svojevrsne konstrukcije medijski uslovljene vizuelne komunikacije. U broju primeraka koji zadovoljava potrebu za vizuelnom komunikacijom određene grupe korisnika zajednice slika u vremenu. Ostaje maksima: komunikacija se razume univerzalno. Plakat se danas nalazi i pred izazovom kako da u vizuelnom prostoru oglasnih poruka, najčešće sumnjivih političkih, ekonomskih, socijalnih, klasnih i rodnih vrednosti, sačuva istorijsku ulogu i integritet u virtuelnom prostoru digitalne kulture. Koliko u tome uspeva pokazaće i ova izložba organizovana u Galeriji ITD na Petrovaradinskoj tvrđavi.
Miroslav A. Mušić
